Friday, 28 December 2007

Blwyddyn newydd... dda?

Rydw i'n casáu mis Ionawr. Dydd Calan yw'r broblem. Wel, nid y dydd ar ei ben ei hun, ond y teimlad sy'n o'i amgylch. Hynny yw: y teimlad o hel atgofion.

Tro diwethaf yr euthum i gapel yn wirfoddol bu mis Ionawr 1999. Yn ei bregeth, soniodd y gweinidog am y flwyddyn newydd, sut ceisia pobl ailosod eu bywydau ym mis Ionawr a chânt eu siomi ar ôl methiant bach. Pwynt y bregeth bu nad oes angen inni aros am ddiwrnod arbennig er mwyn ailddechrau.

"Through Christ, all things are new," meddai fe.

Rydw i'n meddwl o hyd am yr hyn a ddwedodd y gweinidog. Nid cymaint y stwff am Iesu Newydd Sbon, ond y syniad taw newydd yw pob dydd. Mae pob un eiliad yn un fy hun i adeiladu arno.

Ceisiaf fyw fel hyn. Ceisiaf ganolbwyntio ar y pethau fy mod yn gallu eu gwneud yn hytrach nag yr hynny a fu. Petawn feddwl gormod am y gorffennol, gwna ddigalonni. Rydw i'n 31 oed, heb swydd, heb yrfa, heb arian, a dim ond nawr fy mod yn gweithio tuag at radd -- gwir Duw, mae yna room for improvement yno.

Nid ydw i'n hoffi meddwl am bob cam anghywir y rydw i ei wneud. Ond tuag adeg Dydd Calan mae'n fron amhosibl i'w osgoi.

Ar ôl flwyddyn a hanner o fyw yn y wlad hon, teimlaf mor estron ag erioed. Rydw i'n estronwr yn ystyr yr iaith, estronwr yn ystyr fy oed, estronwr yn ystyr o'm cenedl. Ac y mwyfwy a ddysgaf am Gymru/Gymraeg, y mwyfwy rydw i'n dod o hyd y sylweddoliad nad ydw i'n perthyn yma.

Wrth gwrs gallaf weddu yma. Gallaf, ar ôl amser, ddarganfod lle i'm fy hun yng Nghymru. Gallaf ddatblygu cyfeillion, gallaf wella fy Nghymraeg, ac yn y blaen, ac yn y blaen. Ond fyddaf i fyth berthyn yma. Rydw i'n estronwr, ac rydw i'n casáu'r teimlad hwn.

Peth diddorol: pan soniaf am fy nheimladau o "estronwriaeth," dweda sawl person wrthyf y gallant gydymdeimlo â mi. Wrth gwrs nid ydynt yn fyfyrwyr hŷn o dros y môr sy'n ymdrechu meistroli'r Gymraeg (wel, ac eithrio Peggi Rodgers), ond teimlant yn estron mewn ffyrdd gwahanol.

Daw person o'r gogledd i'r de, o'r gorllewin i'r dwyrain. Dwedodd un person wrthyf y gallai ddeall fy sefyllfa oddi wrth ei brofiad symud o Gaernarfon i Aberystwyth. Rhaid imi gyfaddef, meddyliaf y roedd yn methu deall yn hollol -- ond sut teimlai yw sut teimlai.

Ac mae'n ddiddorol imi faint o Gymry sy'n teimlo'n estron mewn lleoedd eraill o Gymru. Ymddengys bod yr hyn sy'n uno Cymru yw'r teimlad o fod yn anunedig. Beth mae hyn yn golygu i genedlaetholdeb, tybed? A yw'n gariad tros wlad, neu anhoffter tua phethau gwahanol?

Ond mae pruddglwyf yn agwedd y bersonoliaeth Geltaidd, onid yw? Dwedir yn aml nad oes gair Saesneg sy'n cyflwyno ystyr y gair "hiraeth" yn llawn. Sylwodd Billy Connolly bod yr Albanwyr yn canu am weld eisiau tros eu gwlad wrth fod yn eu gwlad. Ac mae'n bechod i Wyddel ddweud stori na sonia am farwolaeth. Mwynha'r werin Geltaidd fod yn drist.

Mae'r broses o hel atgofion -- o edrych yn ôl a meddwl am yr hyn a allai wedi bod -- yn rhan o'r tristwch hwn. Dwedir câi Dydd Calan fwy o bwysigrwydd ar galendr y Cymry hyd y dyddiau cyfoes. Ac eto, yn yr ystyr hwn, rydw i'n estronwr.

Neu efallai dim. Fel Cymro, rydw i'n felancolaidd. Fel Cymro, mae gennyf hiraeth am... wel, ŵn i ddim. Efallai fy mod yn perthyn yn berffaith. A dyna rywbeth i edrych ymlaen ato. Er, peidiwch â dweud wrth neb fy mod yn hapus amdano.

Tuesday, 11 December 2007

Tair tomen ar Y Garth

Edrycha'r tri brenin ar draws y brifddinas, ar draws y culfor, tua'r wyrdd teyrnas arall. Edrychant lan y cwm a ddiffiniai'r lle hwn, sy'n ei ddiffinio o hyd. Maent yn barhaol; mor barhaol â chraig. Ac maent yn frau; mor frau â phridd.

Dwedwyd gan Fwdha y bydd diwedd y byd yn dod pryd cyrhaedda llygredd i'r pennau mynyddoedd. Casgla'r concrid a tharmac a bric a mwg a sbwriel wrth droed gorsedd y tri brenin, ond o'u seddau mae popeth yn ei le. Ar ddiwrnod braf gellir gweld am filltiroedd, a gellir teimlo'n filltiroedd draw ymhell.

Ers bron 3,000 flwyddyn mae'r brenhinoedd yn sefyll yno -- hen hen hen eneidiau. Eneidiau sy'n gynhenid i'r wlad hon. Eneidiau a fu cyn gwyddai unrhyw un i alw'r lle hwn yn "gwlad." Eneidiau a fu cyn gwyddai unrhyw un sut i ddweud "gwlad."

Maent wedi edrych ar draws eu cylch trwy ryfeloedd, dyrchafiadau, heddwch a chwympau. Ond efallai bod bygythiad mwyaf iddynt yn y rheiny sy'n eu caru. Gwisga'r brenhinoedd greithiau oddi wrth draed eu hedmygwyr. Yn ôl chwedl, eisteddant ar fynydd, yn hytrach na bryn.

Nid yw'r orsedd yn naill neu'r llall. Marilyn yw ei enw swyddogol, ond daw pobl i weld Hugh. Arddangosiad pŵer y chwedl taw hi gall fygwth y tri brenin, lle nad allai amser.

Ond maent yno o hyd. Pan ddisgleiria'r haul gallaf weld nhw oddi wrth ym mhobman yn yr hen ddinas hon nad yw'n hen. Gallaf weld nhw o'r brifysgol, o'r neuadd y ddinas, o'r castell, o'r Senedd. Gallaf weld nhw wrth yr afon, tra llenwaf fy ysgyfaint â'r awyr ffres sy'n nodi'r ardal.

Dringaf weithiau i fyny trwy'r grug tuag at eu seddau. Eisteddaf gyda nhw i edrych ar draws yr hen ddinas ifanc fy mod yn ceisio ei galw yn gartref. Daw amryw i'm hymuno gyda bochau gwritgoch a gwenau mawr. Chwiliant am eu lle yn y murlun amlgenhedlig o'u blaen. Teimlaf gariad a balchder, ansicrwydd a phryder. A theimlaf yn eiddigus o'r brenhinoedd, a fydd yno o hyd ar ôl byddaf wedi mynd.

Saturday, 8 December 2007

Nadoligaidd

Mae'n teimlo fel tymor Nadolig erbyn hyn. Mae'n rhyfedd sut gall pethau newid cymaint tros unig un flwyddyn. Y llynedd, ni theimlwn mewn hwyliau Nadolig oherwydd nad oedd y tywydd fel yr hyn y ceir ym Minnesota.

Ond nawr mae'r glaw a'r gwynt yn curo erbyn y ffenestri trwy'r nos a theimla pethau yn Nadoligaidd. Mae'r tywydd yn achosi mi eisiau gwrando ar gerddoriaeth Nadolig ac yfed port. A bwyta tartennau Nadolig (a) â brandi ynddynt. Ac yfed gwin Nadolig. A bwyta pwdin Nadolig â rhagor brandi ynddo. Ac yfed siocled poeth â wisgi a hufen brandi ynddo.

I love Christmas, man. And that's not the booze talkin'. Wel, efallai, mae yn.

Mae'r goeden Nadolig wedi cael ei chodi ac rydw i'n ceisio llenwi'r lle o'i dan gydag anrhegion. Treuliais ddydd Gwener fentro trwy ganol y ddinas Gaerdydd. Nid oedd yn brofiad rhy ddrwg, a dweud y gwir. O leiaf nid oedd yna rywun yn saethu arnaf -- mae'n andwyo'r miri siopa Nadolig cael rhywun ceisio eich lladd.

Fel pethau oedd, mwynhawn i'r profiad. Ac am y tro cyntaf oedd hynny, tybiaf. Yn arfer, casâf fynd yn siopa. Nid ydw i'n hoffi sefyll mewn ciw, neu ymbalfalu trwy dorf er mwyn blwch siocledi, ac yn y blaen. Ond ar ôl atgyfnerthwyd mi gan wydr bach o bort am ddim yn Marks & Spencer, roeddwn yn hapus ymuno'r llu a mynd ati gyda siopa. Rhodd y profiad imi deimlad o lwyddiant -- teimlad prin iawn yn y dyddiau hyn. Gyda phethau academaidd, teimlaf fel nad yw pethau fyth yn orffenedig; deuant i'w pennau dim ond oherwydd rhedaf allan o amser.

Rydw i'n edrych ymlaen at Nadolig. Yn bendant, rydw i'n edrych ymlaen at ddiwedd tymor academaidd. Bydd yr wythnos hon yr wythnos olaf. Rydw i wedi goroesi am flwyddyn a hanner. Dyna rywbeth.

(a) "Mince pies," yn ôl Cysgeir, er rydw i'n clywed pobl dweud "mins peis" yn arfer.