Daethon nhw o Laos -- lle sy'n wahanol ym mhob un ystyr y gall le fod yn wahanol wrth fodoli ar yr un blaned â'r lle yr aethon nhw ato. Y Hmong. Pobl a ddioddefai wrth ddwylo'r comiwnyddion yn sgil eu cefnogaeth yr Americanwyr yn Rhyfel Fietnam. Rhywsut -- does neb yn hollol siŵr -- cyrhaeddon nhw Finnesota yn eu miloedd.
Mae gan Finnesota, y tir gwastad oer hwnnw sydd mor annwyl imi, rhagor o bobl Hmong nag unrhyw le arall yn yr Unol Daleithiau -- tua 45,000 erbyn hyn.
Atgoffwyd fi ohonynt nos Sul wrth wylio "Stephen Fry in America," y rhaglen yr ynddi mae Fry yn hedfan trwy'r 50 talaith gwlad fy ngenedigaeth. Ac mae yn hedfan. Cafodd Ohio, y dalaith honno sydd gan gynifer o gysylltiadau i Gymru, sydd mor bwysig i'r etholiad presennol, dim ond y sylw taw amdani hi yw'r gân "Ohio" gan Neil Young. Mwy neu lai, bu sylw Fry fel hyn: "Wel, dyma chi Ohio. Saethon nhw rhai hippies yma 38 blwyddyn yn ôl. Trist. O wel, bant â ni i Detroit (sy'n shit hefyd)."
Ond treuliodd ef ychydig rhagor o amser ym Minnesota. Wrth reswm -- gwell nag Ohio yw Minnesota. Ac fel rhan o'i ymweliad cwrddodd â rhai pobl Hmong a chlywodd ychydig o'u hanes; sut ddaethon nhw i Finnesota a bu'r hiraeth yn ormod i rai ohonynt.
Weithiau, yn y dyddiau cynnar, âi rhai o'r dynion i gysgu a pheidiai ddeffro byth. Iach byddai'r dynion hyn ond ni allai eu heneidiau ddioddef y poen o weld eisiau cartref. Yn ogystal â nhw, mae yna'r rhai sydd bron wedi marw. Deffrid y dynion hyn gan eu gwragedd ar ôl clywed anhawster anadlu neu rywbeth. A sonian nhw am hedfan uwchben y coed Minnesota, tros y tir gwastad, tros y mynyddoedd y gorllewin, tros y môr, ac yn ôl i Laos. Cyn cael eu deffro, gallai rai ohonynt weld y bryniau gwyrdd eu mamwlad, y caeau, a'u hen bentrefi. Nid breuddwydion bu hyn; bu eu heneidiau yno yn Laos, yn gartref. Ac oni bai am gael eu deffro, byddai eu heneidiau wedi aros.
Ac wedyn dyna Fry ar ryw lyn rhewedig ym Minnesota, yn pysgota trwy'r iâ, a chofiais y breuddwydion a gawn i yn fy mlwyddyn gyntaf o fyw yng Nghymru. Byddwn i'n hedfan yn ôl i Finnesota a bod yno yn nhŷ Eric ymhlith rhyw barti bach i gael barbiciw neu wylio pêl-droed neu beth bynnag; ac roeddwn i yno.
Dwi ddim yn gweld Minnesota ers rhagor na dwy flynedd nawr. Does arian neu amser am deithio yn ôl. Ac weithiau bydd yr hiraeth mor galed, mor solid, ni allaf anadlu.
Diweddodd y rhaglen gyda Fry yn bwyta pysgod ar yr iâ rhewedig Minnesota, diffoddais y teledu ac eisteddais yno yn y tawelwch wrthi'n teimlo'r poen llethol yn fy nghalon.
Rhagor na dwy flynedd a beth sydd gennyf? Rhaid neidio trwy gynifer o gylchoedd i fyw yma ac er mwyn beth? Y tawelwch. Yr hiraeth. Y diffyg.
Mae gan Finnesota, y tir gwastad oer hwnnw sydd mor annwyl imi, rhagor o bobl Hmong nag unrhyw le arall yn yr Unol Daleithiau -- tua 45,000 erbyn hyn.
Atgoffwyd fi ohonynt nos Sul wrth wylio "Stephen Fry in America," y rhaglen yr ynddi mae Fry yn hedfan trwy'r 50 talaith gwlad fy ngenedigaeth. Ac mae yn hedfan. Cafodd Ohio, y dalaith honno sydd gan gynifer o gysylltiadau i Gymru, sydd mor bwysig i'r etholiad presennol, dim ond y sylw taw amdani hi yw'r gân "Ohio" gan Neil Young. Mwy neu lai, bu sylw Fry fel hyn: "Wel, dyma chi Ohio. Saethon nhw rhai hippies yma 38 blwyddyn yn ôl. Trist. O wel, bant â ni i Detroit (sy'n shit hefyd)."
Ond treuliodd ef ychydig rhagor o amser ym Minnesota. Wrth reswm -- gwell nag Ohio yw Minnesota. Ac fel rhan o'i ymweliad cwrddodd â rhai pobl Hmong a chlywodd ychydig o'u hanes; sut ddaethon nhw i Finnesota a bu'r hiraeth yn ormod i rai ohonynt.
Weithiau, yn y dyddiau cynnar, âi rhai o'r dynion i gysgu a pheidiai ddeffro byth. Iach byddai'r dynion hyn ond ni allai eu heneidiau ddioddef y poen o weld eisiau cartref. Yn ogystal â nhw, mae yna'r rhai sydd bron wedi marw. Deffrid y dynion hyn gan eu gwragedd ar ôl clywed anhawster anadlu neu rywbeth. A sonian nhw am hedfan uwchben y coed Minnesota, tros y tir gwastad, tros y mynyddoedd y gorllewin, tros y môr, ac yn ôl i Laos. Cyn cael eu deffro, gallai rai ohonynt weld y bryniau gwyrdd eu mamwlad, y caeau, a'u hen bentrefi. Nid breuddwydion bu hyn; bu eu heneidiau yno yn Laos, yn gartref. Ac oni bai am gael eu deffro, byddai eu heneidiau wedi aros.
Ac wedyn dyna Fry ar ryw lyn rhewedig ym Minnesota, yn pysgota trwy'r iâ, a chofiais y breuddwydion a gawn i yn fy mlwyddyn gyntaf o fyw yng Nghymru. Byddwn i'n hedfan yn ôl i Finnesota a bod yno yn nhŷ Eric ymhlith rhyw barti bach i gael barbiciw neu wylio pêl-droed neu beth bynnag; ac roeddwn i yno.
Dwi ddim yn gweld Minnesota ers rhagor na dwy flynedd nawr. Does arian neu amser am deithio yn ôl. Ac weithiau bydd yr hiraeth mor galed, mor solid, ni allaf anadlu.
Diweddodd y rhaglen gyda Fry yn bwyta pysgod ar yr iâ rhewedig Minnesota, diffoddais y teledu ac eisteddais yno yn y tawelwch wrthi'n teimlo'r poen llethol yn fy nghalon.
Rhagor na dwy flynedd a beth sydd gennyf? Rhaid neidio trwy gynifer o gylchoedd i fyw yma ac er mwyn beth? Y tawelwch. Yr hiraeth. Y diffyg.
, Jon Gower
, Owen Martell
, Caradog Prichard
, Llion Iwan
0 sylw:
Post a Comment