Yr argyfwng

Nid oes gair Cymraeg am segue, sef modd llifo o un pwnc i'r llall heb fod yn sydyn. Hefyd, mae segue yn ffordd o ddechrau sgwrs neu stori neu gofnod blog cyn neidio i mewn i'r peth penodol bod person eisiau sôn amdano. Mae'n fodd meddalu'r ardrawiad, fel petai. Defnyddir segue yn aml pan bod rhaid i berson adrodd newyddion drwg.

Ond, fel y dwedais: does dim gair Cymraeg am segue. Felly dwedaf hyn yn blaen: dwi angen help. Os nad ydw i'n ffeindio gwaith cyn 17 Ionawr, ni fydd gennyf ddewis ond gadael Cymru. Daw fy nheitheb i ben, ac alla' i ddim aros yma heb swydd.

Gwn i mod i'n hanner enwog erbyn hyn am fod yn feirniadol o Gymru a phopeth Cymreig. Ond y gwirionedd yw nad ydw i eisiau gadael. Nid eto, o leiaf. O hyd mae'r hen deimlad o angen bod yma'n dal arna' i. Mae rhywbeth yn fy enaid sy'n annog fi i aros yng Nghymru, sy'n mynnu parhau.

Gallwn ni fod yn onest gyda'n gilydd: petawn i'n gadael, fyddwn i ddim yn dychwelyd i Gymru byth. Roedd symud i Gymru yn beth anodd ei wneud, peth a gostiodd fwy nag oeddwn yn disgwyl. Nid oes gennyf yr egni i wneud y fath beth dwywaith. Petawn i'n mynd yn ôl i'r Unol Daleithiau, byddwn yn datblygu bywyd newydd; byddwn i'n canfod swydd; efallai byddwn i'n ffeindio tŷ hyfryd; efallai byddwn i'n ffeindio cariad; efallai byddwn i'n priodi eto; efallai byddwn i'n creu teulu. Ac yn y blaen ac yn y blaen. A chyn bo hir, byddwn i'n darganfod fy mod mewn sefyllfa nad ydw i'n fodlon i'w beryglu gyda hen freuddwydion o Gymru.

Ac os ydw i'n onest gyda fy hunan: pa mor debygol byddai imi ddal ar fy Nghymraeg petawn i'n mynd yn ôl? Does neb imi sgwrsio â nhw yno, dim ffordd o gadw'r iaith yn fyw yn feunyddiol ar wahân i'r hen flog 'ma. Gallaf deimlo yn fy nghraidd na fyddwn i'n mynd yn ôl i'r hen drefn o siarad â fi fy hunan yn unig yn y car, fel roeddwn yn arfer gwneud cyn symud i Gymru. Yn araf araf, byddai fy Nghymraeg yn edwino.

Os na chanfyddaf waith, os af i yn ôl, bydd fy hen freuddwyd yn dod i ben ac bydd yr iaith yn dechrau marw ynof. Ie, gwn i 'mod i'n swnio'n felodramataidd iawn. Llai na dau fis cyn Y DIWEDD. Ond, mae'n wir. Mae'n realiti. Heb ffeindio gwaith does dim modd aros.

Felly dyma fi'n gofyn os ydych chi'n ymwybodol o rywbeth. Yes, I know there's a recession on. Dwi'n sylweddoli nad yw'n hawdd i neb ddod o hyd i waith, yn enwedig yng Nghymru. Ond efallai bod yna rywbeth.

Wrth gwrs, hoffwn i wneud rhywbeth trwy gyfrwng y Gymraeg. Hoffwn i hefyd defnyddio'r sgiliau a dawn sydd 'da fi, sef ysgrifennu. Rydw i wedi ysgrifennu dau lyfr erbyn hyn -- un yn Gymraeg a'r llall yn Saesneg; rydw i'n ysgrifennu colofn dros bARN, a wedi cyfrannu nifer o bethau i gylchgronau llenyddol. Yn ogystal â hynny. mae 'da fi 12 mlynedd o brofiad yn y byd newyddion. Tybed a oes swydd addas? Rhywbeth celfyddydol? Rhywbeth lle mae eisiau imi ddefnyddio fy sgiliau ysgrifennu?

Yn wreiddiol, roeddwn i'n gobeithio aros yn yr ardal Gaerdydd ond erbyn hyn rydw i'n fodlon ystyried mynd rhywle arall yng Nghymru.

"Beth am y gogledd?" gofynnodd Siân, pan oeddem yn sôn am hyn.

"Wfff," meddwn i, gydag ochenaid ddwfn. "Ie. Ie. Byddwn i'n mynd i'r Gogledd."

"Caernarfon?"

"Ffyc. That's a lot to ask. O, diawl. Ond, ie. Ie, Siân. Byddwn i'n mynd i Gaernarfon hyd yn oed."

Gellwch weld pa mor hir 'mod i'n fodlon mynd i aros, felly. Os ydych chi'n ymwybodol o rywbeth -- hyd yn oed yng Nghaernarfon -- wnewch chi roi imi wybod?

Dyma fy e-bost: james.christian.cope @ gmail.com

Diolch.

E-lyfrau: y ffordd ymlaen

Cyhoeddwyd yn wreiddiol yn bARN rhif 573, Hydref 2010, t. 60

Cyhoeddais fy ail lyfr yn ystod y mis diwethaf. Nofel Saesneg yw The Way Forward, gwaith wedi'i seilio ar fy mhrofiadau personol o fynychu prifysgol yn Lloegr rhyw hanner ddegawd yn ôl.

Yn ôl un adolygiad, mae'r nofel yn "an amazingly well-told, fast-moving, touching and fun story." Adolygiad fy ffrind yw hynny, felly nid yw'n syndod gweld cymaint o glodfori. Ond efallai y byddai'n synnu rhai pobl i glywed nad yw'r llyfr yn bodoli mewn ystyr gorfforol o gwbl. Llyfr electronig yw e, wedi'i gyhoeddi ar gyfer Kindle a'i dechnoleg.

Felly, gellir darllen y nofel gyda theclyn Kindle, yn ogystal â PC, Mac, iPhone, BlackBerry a ffonau symudol sy'n defnyddio system weithredu Android (llyfrau ar ein ffonau; y dyfodol yw'r presennol). Ond dyw e ddim ar gael yn yr hen ffurf bapur. Petai'r bois yn Florida eisiau llosgi fy nofel yn hytrach na'r Coran, ni fyddai unrhyw beth iddyn nhw ei danio.

Wrth gwrs, dyw'r llyfr electronig ddim yn beth newydd, hyd yn oed yma yng Nghymru annwyl. Yn gynnar yn 2009, cyflwynwyd Y Llwybr, gan Geraint Evans, fel yr e-lyfr Cymraeg cyntaf erioed. Nododd rhai academyddion nad oedd hynny'n hollol wir oherwydd presenoldeb cryn dipyn o lyfrau electronig yn y Llyfrgell Genedlaethol; ond does neb yn talu sylw i academyddion.

Yn achos Y Llwybr, a'r mwyafrif o lyfrau sydd ar gael mewn fformat electronig, mae fersiwn papur ar gael i'r rhai sy'n ffafrio'r hen ddull cyfarwydd o ddarllen. Ond nid yn achos The Way Forward. Llyfr electronig yn unig ydyw.

Yn ddiau, erbyn hyn mae ohonoch yn rholio eich llygaid ac yn codi'r hen ddadleuon yn erbyn llyfrau electronig: ni ellir gollwng darllenwr e-lyfrau mewn bath, ni ellir taflu darllenwr e-lyfrau drwy ffenest, ni cheir yr hen deimlad cyfforddus hwnnw o fodio tudalennau, ac yn y blaen. A beth am awgrym Y Llyfrgell, gan Fflur Dafydd: heb lyfrau papur gellir newid hanes a chreu dystopia ffeministaidd!

Gallaf gydymdeimlo gyda'r fath ddadleuon ond nis oes llawer o resymeg ynddynt. Rydym yn ateb yn emosiynol yn erbyn yr e-lyfr. Ac yn sgil hynny, rydym yn colli mas -- ni yn y byd Cymraeg, yn enwedig.

Cyfaddefaf imi geisio dod o hyd i gyhoeddwr "traddodiadol" i'r nofel hon, trwy asiant llyfrau a gysylltodd Ia golygyddion yn Efrog Newydd. Yn rhwystredig iawn i mi, roedd y golygyddion yn hoffi'r nofel, ond gan nad oedd hi'n ffitio'n daclus i mewn i unrhyw gategori marchnata, doedden nhw ddim yn hyderus y gallent werthu digon o gopïau i gyfiawnhau'r gost o'i chyhoeddi.

Ym myd cyhoeddwyr Efrog Newydd, rhaid gwerthu miloedd ar filoedd o gopïau i dalu am gostau deunydd, argraffu, storio, dosbarthu, marchnata, ac yn y blaen. Ond does dim y fath gostau gyda llyfr electronig -- dim deunyddiau i'w prynu a dim byd materol i'w storio na'i ddosbarthu. Fy fy hun wnaeth osod The Way Forward ar-lein. Chostiodd hi ddim byd o gwbl i gyhoeddi fy llyfr, ar wahân i'm hamser i. Felly, ar werthu fy nghopi cyntaf (diolch Llŷr), gallwn ddweud fod fy menter yn llwyddiant ariannol.

Ac ers imi gyhoeddi'r nofel, rydw i wedi bod yn meddwl ei bod yn anffodus nad oes mwy o Gymry yn berchen ar ddarllenwyr e-lyfrau. Nid yn unig er mwyn prynu fy llyfr i, ond oherwydd bod y dechnoleg yn un a fyddai'n arbennig o fuddiol i lenyddiaeth Gymraeg.

Rydym ni yng Nghymru'n hoff iawn o'n hen bethau. Yn wir, mae rhai Cymry'n ymhyfrydu yn eu gallu i lusgo y tu ôl i'r byd modern. Ac mae'n wir bod yr agwedd 'na yn un o'r pethau a wnaeth fy nenu i at Gymru flynyddoedd yn ôl. Ond dyw cydio mor dynn mewn pethau ddim yn lles bob amser.

Mae cyhoeddi'n fusnes costus, yn enwedig ar gyfer niferoedd mor fach â'r rhai sy'n darllen llyfrau Cymraeg. Er mwyn parhau, rhaid i gyhoeddwyr Cymraeg gael grantiau gan y llywodraeth. Ond wrth weld S4C yn ymdrechu i fodoli, ac wrth deimlo brath y dirwasgiad, rhaid gofyn pa mor hir y gall y sefyllfa bresennol barhau. Afraid dweud fod gan lywodraeth ddyletswydd i gefnogi diwylliant i ryw raddau, ond a fydd ei chefnogaeth yn ddigon cryf yn y dyfodol?

Wrth gyhoeddi trwy declynnau fel Kindle, gall awduron a beirdd ac ati gysylltu a'u cynulleidfa heb gost. Yn ddamcaniaethol, galla'r fath sefyllfa agor drws i ragor o lenyddiaeth yn y Gymraeg. Dwedir bod yr iaith cael ei hadfywio gan ddyfodiad y wasg argraffu, pan cyhoeddwyd y Beibl Cymraeg cyntaf 400 mlynedd yn ôl, tybed a fyddai cael gwared ar y wasg argraffu bellach yn adfywio'r iaith eto?

Y Gaeaf sydd unig

Cyhoeddwyd yn wreiddiol yn bARN rhif 574, Tachwedd 2010, t. 60

"Rydw i angen newid. Os bydd pethau'n parhau fel hyn, bydda' i'n lladd fy hun pan dwi'n 60 oed." -- Dyna beth oeddwn yn ei ddweud wrthyf fy hunan ychydig dros flwyddyn yn ôl. Roedd fy ngwraig wedi fy ngadael erbyn hynny ac ni allwn dduchmygu mynd yn hen ar fy mhen fy hun.

Gan fy mod yn ddyn gweddol iach, rhesymais ar hap y byddai'n hawdd byw tan fy 60au heb ddioddef gormod o boen yn y corff. Doeddwn i ddim eisiau meddwl am weld weld fy iechyd yn mynd yn wael a minnau heb neb i edrych ar fy ôl, neb i fod yn dyner, neb i rannu atgofion. Felly, dwedwn wrthyf fy hunan: pan ddaw'r boen, af i.

Ond gall poen emosiynol fod yn waeth na phoen corfforol weithiau. Mae iselder ac unigrwydd yn gymysgedd gwenwynig sy'n tagu dyn yn araf, fel neidr sadistaidd-faleisus. Erbyn mis Tachwedd diwethaf roeddwn wedi newid yr Oedran Hwyl Fawr i 50. Cofiwch fod y gaeaf dilynol yn uffach-oer. Byddwn yn treulio'r dyddiau hynny yn fy nhŷ unig, oer, a daeth yr Oedran Hwyl Fawr i lawr i 40. Erbyn cyrraedd fy 34ydd pen-blwydd, roeddwn wedi penderfynu na allwn oroesi on un flwyddyn yn rhagor.

"I'm giving myself a year," ysgrifennais yn fy nyddiadur ar 15 Mawrth. "If things don't get better, I'm calling time on this mess."

Ydw. Rydw i yn berson go felodramatig.

Os ydw i'n onest, nid marw oeddwn eisiau, ond newid. Roeddwn yn ysu cymaint am i bethau newid yn fy mywyd nes mynd i feddwl yn eithafol. Cymaint oedd yr unigrwydd a'r boen yn sgil digwyddiadau llynedd, teimlwn na allwn ganiatáu i rywbeth tebyg ddigwydd eto. Roeddwn yn arswydo bod gennyf Midwestern Housewife Syndrome (MHS).

Mae MHS yn gyflwr y sylwais arno wrth deithio'r Unol Daleithiau yn ystod haf 2009. Yn ôl yn nhalaith fy magwraeth -- Minnesota -- cwrddais â nifer o hen ffrindiau dyddiau ysgol. Sonient am eisiau ymweld ag Ewrop, neu golli pwysau, neu gynilo arian, neu fynd i weld mwy o ffilmiau, neu ddysgu dawnsio, ac yn y blaen ac yn y blaen ac yn y blaen, ond wrth wrando arnynt, gallwn glywed rhyw dinc yn eu lleisiau a ddwedai: "Mae hyn yn gelwydd. Wnaf i ddim y pethau hyn, byth."

Sylwais fod y cyflwr hwn ar fy ffrindiau sy'n wragedd tŷ, yn enwedig. Byddent yn mynegi dyheadau ffug wrthyf am oriau. Felly, yr enw: Midwestern Housewife Syndrome.

Mae hyn yn rhan o fod yn ddynol, efallai: ein tuedd i fod eisiau gwneud pethau y gwyddom nad ydym yn debygol o'u gwneud. Er enghraifft: hoffwn i ddysgu Tsieinëeg. Ond wna' i ddim, mae'n debyg. Mae'n beth da i fod yn uchelgeisiol, afraid dweud, ac mae rhaid derbyn na chyflawnir bob uchelgais, ond nid oeddwn yn fodlon derbyn hynny yn achos fy iechyd emosiynol a'm hawydd i wneud rhywbeth yn ei gylch. Roedd angen newid.

Arswydwn y byddai'r tywyllwch meddyliol yn parhau nes peri imi wneud rhywbeth hurt.

A ydych chi wedi gweld un o'r ffilmiau hynny lle mae grŵp o bobl yn cael eu caethiwo mewn ystafell fach? A phob tro mewn ffilm fel hyn, bydd dyn sy'n eistedd yn dawel ac yn llonydd am gyfnod hir hir heb ddweud dim wrth neb. Ond yna, heb rybudd, aiff o'i gof gan sgrechian a cheisio crafu trwy'r wal. Fel hynny yr oeddwn yn byw: dilyn fy nhrefn feunyddiol heb air, heb feddwl am y boen. Ond, un noson amhenodol, byddai rhywbeth y tu mewn i fi'n torri a chawn byliau o gasáu fy hunan. Ac erbyn fy 34ydd pen-blwydd roeddwn yn ofni'r pyliau hyn. Roeddwn yn ofni'r yr hyn a allai ddigwydd.

Yn fuan wedyn ffeindiais gariad newydd a rhywsut -- o'i herwydd hi, neu oherwydd tywydd y haf, neu oherwydd ymweld â theulu a ffrindiau yn yr Unol Daleithiau -- llwyddais i anghofio am y gaeaf hir a'i fraw. Roedd poen fy nhor-priodas yno o hyd ond, yn ystod yr haf, o leiaf, roeddwn yn dechrau teimlo bod pethau ar fin gwella. Teimlais obaith.

Rai dyddiau cyn i'm colofn yn rhifyn mis Medi gael ei chyhoeddi -- colofn sy'n sôn am y gariad newydd -- penderfynodd y ferch honno fynd yn gyn-gariad. Efallai fy mod wedi temtio ffawd trwy ysgrifennu amdani.

Ta beth, dyma fi eto: ar fy mhen fy hun. A'r tywydd yn oeri. A'r boen a'r panig yn cynyddu. Erbyn hyn rydw i'n gwrthod datgan pethau mor ddramatig wrthyf fy hunan ag y gwneuthum y llynedd. Rydw i am fyw. Wn i ddim sut. Ac eto mae'r ysu am newid. Nid yw'n iawn imi fyw o dan bwys cymaint o boen. Mae'n afiach.

Rydw i angen newid. Ond sut?