Monday, 14 March 2011

Pynciau mawr fy mywyd



+TANYSGRIFIWCH

+FACEBOOK

+TWITTER

Canfod swydd - colli ffydd

~Cyhoeddwyd yn wreiddiol yn BARN rhifyn 578: Mawrth 2011 ~


Penderfynais ddoe roi'r gorau ar ysgrifennu yn y Gymraeg. Amser maith yn ôl roedd gennyf reswm, ysgogiad, dros fod eisiau ysgrifennu yn yr iaith. Ond bellach ni allwn gofio beth oedd hynny. Rydw i'n credu bod y misoedd ar fisoedd o ddiweithdra a'r blynyddoedd ar flynyddoedd o deimlo fy arwahanrwydd wedi bod ar draul y brwdfrydedd a'm denodd i Gymru, tua hanner degawd yn ôl. Bellach mae ynof chwerwedd. Fel salwch mae'r chwerwedd, weithiau, yn tyfu ynof nes imi deimlo fy mod ar fin chwydu.

Ond heddiw, ffoniodd un o'r canolfannau iaith lleol i roi gwybod bod fy nghais am swydd yn llwyddiannus. Rydw i'n diwtor Cymraeg erbyn hyn. Fy maich i yw trosglwyddo'r hen iaith i galonnau newydd. Ond yn ogystal â hynny, a mwy sylfaenol, yw'r ffaith fod gennyf swydd. O'r diwedd.

Ers faint ydw i wedi bod yn parablu yma yn fy nghornel fach o'r cylchgrawn hwn am fod eisiau swydd? A chyn hynny, wrth fy ffrindiau? Chwe mis, o leiaf. Rydw i wedi bod yn ysu am swydd, a theimlo fy hun yn cael fy sigo gan ddiffyg swydd.

Roeddwn yn dweud wrthyf fy hunan y byddai popeth yn iawn ar ôl ennill cyflog. Hapus hapus. Bunnies and rainbows and unicorns! Ond nid felly y mae hi.

Teimlaf f mod wedi cael fy nhrawsffurfio rhywsut gan y cyfnod hir o ddiweithdra; teimlaf fo fy mherthynas â Chymru wedi cael ei newid.

Ble bynnag mae dau beth, mae perthynas. Merch a bachgen, mae perthynas. Mam a mab, mae perthynas. Cyflogwr a gweithiwr, mae perthynas. Iaith a dyn, mae perthynas. A sail perthynas yw'r "rhoi a'r cymryd" sy'n digwydd rhwng y ddau. Mae'r cyfnod hwn o ddiweithdra wedi fy ngorfodi sylweddoli nad yw fy mherthynas gyda'r iaith yr hyn y meddyliwn yr oedd hi. Nid yw'r iaith Gymraeg yn iaith fy "hunan," yn iaith fy nghalon nac yn iaith fy meddwl. Fydd hi ddim, chwaith. Rydw i wedi sylweddoli hynny yn ystod y misoedd diweddar. Despite my best efforts, I will never be one of you. Ever.

Teimlwn hyn o'r blaen, wrth gwrs. Yn fy llyfr, Cwrw Am Ddim -- a gyhoeddwyd flwyddyn a hanner yn ôl -- soniaf am y Gymraeg fel petai'n grefydd, a dweud fy mod yn dioddef argyfwng ffydd. Ond o hyd roedd teimlad -- gobaith -- y byddai pethau'n newid. Roeddwn yn siŵr y byddwn i'n cael fy nerbyn Ryw Ddydd. Fel Cristion sy'n hiraethu -- ymdrechu -- am Iachawdwriaeth, roeddwn yn gweithio tuag at y Rhyw Ddydd hwnnw pan fyddai lle i mi yng Nghymru. Fy 40 erw a mul, fel petai.

Ond yn ystod y misoedd diweddar rydw i wedi cael fy ngorfodi i dderbyn nad oes y fath beth. Nid oes gwobr arbennig i'r mewnfudwr sy'n dysgu'r iaith. Mae Cymry'n bobl sy'n drwgdybio'r hyn a ddaw o'r tu allan. Felly dim lle i mi -- ddim yn y gymdeithas, ddim yn y gweithlu. Nid yw fy mherthynas gyda Chymru yr hyn yr oeddwn yn meddwl y byddai.

Ar ddarganfod nad yw'ch byd fel yr oeddech yn meddwl ei fod, mae gennych dri opsiwn: 1) Derbyn y sefyllfa fel y mae hi; 2) Gwneud rhywbeth amdani; 3) Cwyno. Yn rhy aml rydw i wedi dewis y trydydd opsiwn. Ac yn sgil hynny dewis gwneud rhywbeth arall hefyd, sef torri fy nghysylltiad emosiynol â Chymru. Os oes rhywun sy'n darllen fy ngholofn yn gyson (golygyddion truain Barn, efallai), yn cofio, fe ddwedais yn fy ngholofn yn Chwefror fy mod yn barod i adael Cymru. Dim ond cariad fy nhad at Brydain a'm cadwodd yma.

Erbyn hyn, mae swydd i mi yma. Ac un o brif gyfrifoldebau'r rôl honno yw dangos brwdfrydedd tuag at rywbeth yr oeddwn i'n barod i roi'r gorau arno. Rydw i i fod i drosglwyddo iaith y collais ffydd ynddi.

Ddoe penderfynais na fyddwn yn ysgrifennu gair Cymraeg arall byth eto. Heddiw mae arnaf ddyletswydd i ymroi tuag at ddyfodol yr iaith. Ac rydw i mewn penbleth. Nid yw fy mherthynas gyda Chymru yr hyn yr oeddwn yn meddwl yr oedd hi; ac ni fydd byth. Felly beth yw hi? Beth fydd hi? Ac o ble daw'r egni i'w chynnal?

Sunday, 13 March 2011

Yma o hyd -- diolch i Dad

~ Cyhoeddwyd yn wreiddiol yn BARN, rhifyn 577: Chwefror 2011 ~


Cafodd fy nhad ei fagu mewn teulu alcoholaidd. Roedd fy mam-gu a'm tad-cu yn bobl ddigon dymunol -- fy nhad-cu wnaeth fy ysbrydoli i fod yn awdur, wedi'r cyfan -- ond does dim gwadu eu bod nhw'n hoff o'r ddiod. Gallaf gofio mynd i ymweld â nhw pan oeddwn yn blentyn. Pryd bynnag y cawn i gusan gan fy mam-gu, byddai fy moch yn llosgi oherwydd yr alcohol ar ei hanadl.

Nid oedd ots gen i am hynny, wrth gwrs. I blentyn, mae popeth fel y mae wedi bod erioed; os oes gan un fam-gu gusan sy'n pigo, wel dyna i chi gwrs y byd. Felly roeddwn yn ddigon hapus yn eu cwmni. Efallai nad oeddynt mor egniol â mam a thad fy mam, ond roeddynt yn fodlon gwrando ar fy straeon. Neu eistedd yn dawel wrth imi barablu.

Roedd plentyndod fy nhad yn wahanol, wrth gwrs. Roedd rhaid iddo fyw yn y bwlch rhwng yr hyn sydd a'r hyn sydd ei eisiau -- yr hyn a ddywedir a'r hyn a wneir. Mae'r meddwl alcoholig eisiau un peth wrth ymddwyn i'r gwrthwyneb. Nid oes sicrwydd o ddim; bydd popeth yn newid ymhen dim.

Mae nifer o ffyrdd i ymateb i hyn. Dewisai fy ewythrod (brodyr fy nhad) geisio gwrthryfela yn erbyn eu rhieni. Gallaf gofio'r dôn llais y bydda fy ewythr Dirk yn ei ddefnyddio pan oedd ar fin rhyddhau cenllif o regfeydd. Ond ar y cyfan, mynd i'w gragen a wnâi fy nhad. Ceisiai fod y mab perffaith yr oedd ei rieni yn dymuno amdano, a byddai'n diflannu weddill yr amser.

Diflannai i'w ystafell a gwrando ar y radio a recordiau. Nid oes esboniad clir pam, ond, am ryw reswm, yn y dyddiau hynny roedd nifer o raglenni Prydeinig i'w clywed yn ei ardal. Gellwch ddychmygu, efallai, yr effaith â gâi lleisiau Prydeinig ar fachgen mewn pentref di-nod yn Texas yn ystod y 1950au. Parai'r lleisiau freuddwydion am fyd coeth a chain. Am bobl garedig a thirion. Pobl a oedd yn deall a dilyn trefn. A dweud y gwir, syrthiodd fy nhad mewn cariad â'r syniad o Brydain.

Ond nid dyn anturus yw fy nhad. Mae'n well ganddo wneud y peth saff bob tro. Aeth i brifysgol. Priododd. Cafodd swydd dda. Magodd blant. Ac mae'n gweithio'n galed o hyd.

Cofiaf y tro cyntaf iddo ddod i ymweld â fi ym Mhrydain, pan oeddwn yn byw yn Portsmouth. Mae'n beth ystrydebol i'w ddweud, ond roedd fel plentyn. Byddai'n cerdded o gwmpas gyda'i lygaid yn llydan agored ac effro, yn hanner gorymdeithio fel petai'n fachgen sy'n gwylio parêd. Ac mae e fel hynny bob tro y daw yn ôl. Datblyga ryw acen ffug-Brydeinig chwerthinllyd a dweud pethau fel, "I say, shall we have a spot of tea?" heb damaid o eironi.

Ym mis Ionawr roeddwn i'n barod i adael. Nid oedd gennyf swydd, er gwaethaf misoedd a geisio am un. Ar ôl pedair blynedd a hanner o fyw yng Nghymru, ym Mhrydain, teimlwn fy mod wedi methu. Canlyniad fy mhrofiadau yma yw ysgariad, dyled ac iselder llethol. Efallai y byddwch yn cofio fy ngholofn yn rhifyn Rhagfyr/Ionawr, pan ddwedais fy mod am adael Cymru os na allwn ganfod swydd. Ym mis Ionawr roeddwn wedi colli ffydd a dechrau pacio.

"I just..." meddai fy nhad wrthyf mewn sgwrs Skype (dyna sut rydw i'n cysylltu â'm teulu a ffrindiau erbyn hyn: trwy sgrin cyfrifiadur). "I just feel so much that it's something you'll regret."

"I'm done, Dad," meddwn i. "It didn't work."

Ond doedd Dad ddim yn fodlon gyda'r ateb hwnnw. Sylweddolais wedyn mai oddi wrth fy nhad y dysgais fod yn dro arall, bob tro. Mynnodd anfon arian i fi, i'm cynnal a rhoi ychydig bach mwy o amser imi geisio ffeindio fy lle ar yr ynys wlyb hudol hon y breuddwydiai ef amdani ddegawdau yn ôl.

Dwi yma o hyd, felly. Pwy a ŵyr pa mor hir.

Ffarwel Gymru?

Cyhoeddwyd yn wreiddiol yn rhifyn 575/576 BARN: Rhagfyr 2010/Ionawr 2011


Mae'n bosibl taw hon fydd y golofn olaf imi ei hysgrifennu yng Nghymru. Ar ôl mwy na phedair blynedd o frwydro emosiynol dros gyfle i dorri ychydig bach o dir yn y wlad fach hon, ymddengys y daw bopeth i ben ymhen dau fis ac y bydd rhaid imi ddychwelyd i'r Unol Daleithiau. Wel, o leiaf byddaf yn ôl mewn amser i wylio'r Super Bowl.

Diffyg arian yw gwraidd y broblem. Os na lwyddaf i ddod o hyd i swydd (neu swm o arian sylweddol) i'm cynnal, bydd yn amhosibl adnewyddu fy nheitheb; bellach byddaf yn un o'r mewnfudwyr drwg, anghyfreithlon hynny y mae pawb yn y byd gwleidyddol yn mwynhau anelu eu picffyrch ato. Ac yn sgil hynny bydd yn amser tynnu'r llen ar yr hen Brofiad Cymraeg a symud yn ôl i wlad fy ngeni.

Efallai y gallwn fyw yma'n anghyfreithlon. Rydw i wedi meddwl am y posibilrwydd. Mae'n ddigon hawdd i berson sy'n siarad Cymraeg osgoi sylw y Swyddfa Gartref, afraid dweud. Gallwn fyw mewn car ac ennill arian o dan y bwrdd hwnt ac yma mewn tafarn neu buteindy (wel, OK, nid puteindy; dwi ddim wedi llwyddo i ffeindio merch sy'n fodlon fy nioddef i am ddim). Ond i be? Nid mewnfudwr o wlad dlawd ydw i. Ni ddeuthum i Gymru oherwydd diffyg cyfleoedd yn fy mamwlad. A dweud y gwir, er gwaetha'r problemau ariannol sy'n effeithio ar bob cornel o'r byd erbyn hyn, mae'r Unol Daleithiau o hyd yn un o'r lleoedd gorau i greu bywyd i chi eich hunan. Mae pobl a fyddai'n lladd, yn llythrennol, i fod yn yt un sefyllfa â fi: perchennog pasport yr Unol Daleithiau.

Deuthum i Gymru oherwydd angen am wreiddiau, angen dwfn dwfn yn fy enaid i berthyn i le a phobl. Symudai fy nheulu yn aml pan oeddwn yn ifanc, ac o ganlyniad nid oedd gennyf y teimladau cynnes hynny tuag at unman yn America. Deuthum i Gymru, yn rhannol, oherwydd fy mod eisiau rhoi'r gorau ar symud. Beth, felly, fyddai pwrpas byw fel ysbryd yng Nghymru? Beth fyddai diben crwydro milltiroedd heb gyfeiriad mewn gwlad sy'n canmol dyn sy'n nabod ei filltir sgwâr? Mae angen incwm i gael teitheb. Ac mae angen arnaf am yr un math o sicrwydd i deimlo awydd i aros.

Rydw i eisiau aros. Ffaith sy'n ychydig o syndod i mi, a bod yn onest. Wrth edrych ar y pedair blynedd a hanner diweddar gallaf gyfeirio at gymaint o dristwch personol fel na fyddai'n afresymol dweud: "Na, dwi ddim eisiau mwy o hyn. Os yw'r deitheb yn dweud ei bod hi'n amser dweud ffarwel, dwi ddim am ddadlau."

Ond o hyd mae'r hen deimlad, dwfn dwfn yn fy enaid, sy'n dweud: "Arhoswch, Chris. Mae rhywbeth i chi yma. Rydych chi'n perthyn yma. Rhywsut."

(Ydy, mae fy enaid yn barchus iawn tuag ataf; cyfeiria ataf fel "chi.")

Rydw i eisiau aros. Gwn gymaint â hynny. Ac felly rydw i'n gwneud ceisiadau am bob math o swyddi, ym mhob cornel o Gymru. A nifer o gorneli y tu hwnt hefyd -- yn Lloegr, er enghraifft. Rydw i mor anghenus fel fy mod yn fodlon symud i Gaernarfon, hyd yn oed. Gwell dioddef y Cofi na cholli'r iaith.

Oherwydd, os bydd rhaid gadael, gwn yn dawel bach, er nad ydw i eisiau cydnabod y fath beth, ei bod hi'n debygol na ddof yn ôl i Gymru byth. Mae fy lle bach 'ma yng nghefn tudalennau Barn wedi tystio i'r heriau a ddaeth yn sgil symud i Gymru a cheisio byw ynddi; ni chredaf fod gennyf y cryfder emosiynol i wneud popeth eto. Petawn yn symud yn ôl i'r Unol Daleithiau, byddwn yn canfod swydd ac yna, efallai, byddwn yn canfod cariad newydd. Efallai y byddem ni'n symud i mewn i dŷ hyfryd ac yn dechrau teulu. Petai hynny'n digwydd, fyddwn i ddim yn meiddio peryglu'r cyfan gyda lol am fynd yn ôl i'r Hen Wlad Nad Ydyw'n Hen Wlad Fy Nhadau. A heb freuddwyd o ddychwelyd, beth fyddai pwynt cadw'r iaith? Yn araf araf, byddai hi'n marw ynof.

Mae'n od bod yma nawr, yn sefyll wrth drobwynt posibl hollbwysig yn fy mywyd heb unrhyw syniad o'r hyn sydd o'm blaen. Beth fydd? Dywedaf wrthoch ym mis Chwefror.

Parkour gwael



+TANYSGRIFIWCH

+FACEBOOK

+TWITTER